Overslaan en naar de inhoud gaan

Laveren in een onzekere toekomst - De wereld van Nassim Nicholas Taleb

Categorie:
Leiderschap & Governance

Datum:
21 juli 2020

Nassim Nicholas Taleb schreef de afgelopen twee decennia vijf bestsellers, waarvan één – The Black Swan uit 2007 – hem wereldfaam bezorgde. Zijn levenswerk is een persoonlijke zoektocht naar de aard van en omgang met onzekerheid, toeval, risico en menselijke besluitvorming. Een korte inleiding in het denken van een man voor wie vaststaat dat we leven in een ongrijpbare wereld, die we niettemin menen te kunnen begrijpen.

Als auteur breekt Taleb in 2007 internationaal door met ‘De Zwarte Zwaan: de impact van het hoogst onwaarschijnlijke’ (The Black Swan: The Impact of the Highly Improbable). In dit van originele ideeën overvolle boek introduceert hij twee imaginaire werelden, Mediocristan en Extremistan. Mediocristan is de wereld waarin gebeurtenissen geen echt extreme waarden kunnen aannemen. Het is de stabiele, gemiddelde wereld van theorieën, modellen en ‘big data’ uit het verleden, waarop politici, beleidsmakers, economen en bankiers hun geavanceerde voorspellings- en beslissingsmethoden baseren. Zolang je in het verleden slechts witte zwanen hebt waargenomen, zul je ervan uitgaan dat in de toekomst alle zwanen wit zijn.

Maar met de realiteit heeft Mediocristan echter niets van doen, omdat onzekerheid en willekeur er als het ware ‘weggemasseerd’ zijn, stelt Taleb. In werkelijkheid leven we in Extremistan: een wereld waarin out of the blue een ‘zwarte zwaan’ kan opduiken die de heersende consensus volledig onderuithaalt. Voor Taleb zijn ‘zwarte zwanen’ een metafoor voor onvoorspelbare gebeurtenissen met een enorme impact die (vrijwel) niemand zag aankomen én die pas achteraf goed te verklaren zijn. Vaak is de impact van zo’n ‘zwarte zwaan’-gebeurtenis negatief, in de vorm van veel schade, slachtoffers en enorme extra kosten – de aanslagen op 9/11 zijn daarvan een voorbeeld. Maar net zo goed zijn er positieve ‘black swans’, zoals de razendsnelle doorbraak van het internet rond de eeuwwisseling.

Hoe dan ook: onze pogingen om grip te krijgen op de wereld door uit te gaan van gemiddelden uit het verleden en deze te extrapoleren naar de toekomst, zijn zinloos, stelt Taleb. De sociale, financiële, politieke en economische realiteit is onderdeel van Extremistan, en heeft dus per definitie te kampen met onzekerheid, variabiliteit, imperfectie, incomplete kennis, chaos, volatiliteit, willekeur, stress, fouten en dispersie van uitkomsten. Sterker: volgens Taleb bepalen ‘zwarte zwanen’ steeds meer het verloop van de moderne wereld, voornamelijk door de technologische ontwikkelingen en de daarmee samenhangende complexiteit en schaalvergroting.

Denken in optionaliteiten
Na een kort intermezzo publiceert Taleb in 2013 het vervolg op The Black Swan. In ‘Antifragiel: dingen die baat hebben bij wanorde’ (Antifragile: Things That Gain from Disorder) gaat hij uitgebreid in op de vraag hoe de mensheid het beste kan omgaan met zwarte zwanen – en er zelfs profijt van kan hebben. Volgens dr. Martin van Staveren, kerndocent aan de Executive Masteropleiding Risicomanagement van de Universiteit Twente, is ‘antifragiliteit’ een van de meest opmerkelijke en waardevolle concepten uit het werk van Taleb. Waar een porseleinen theekopje ‘fragiel’ is (laat het op de grond vallen en het is kapot) en een plastic campingbeker ‘robuust’ (die overleeft val na val van een campingtafel), wordt een ‘antifragiele’ beker juist sterker van schokken. Ofwel: hoe vaker je die laat vallen, hoe sterker de beker wordt.

Onze mondiale luchtvaart is een voorbeeld van een antifragiel systeem, omdat elke vliegtuigcrash wordt geanalyseerd en wordt gebruikt om het systeem verder te verbeteren en vliegen nog veiliger te maken. Degenen die omkomen, dragen bij aan de algehele veiligheid van andere passagiers. Ook mensen zelf zijn tot op zekere hoogte antifragiel, want een verkoudheid of een zware duurtraining maakt ons (binnen grenzen) uiteindelijk sterker, gezonder en weerbaarder.

De essentie van Talebs antifragiele zienswijze is te denken in termen van optionaliteiten, ofwel in goed Nederlands: probeer zoveel mogelijk ijzers in het vuur te houden. Een ‘zwarte zwaan’ kan altijd opduiken, en dus is het verstandig daar rekening mee te houden. In de definitie van Taleb is optionaliteit een modus waarin je de mogelijkheid hebt om keuzes te maken in een ongeordende en onvoorspelbare toekomst. Dat voelt tegennatuurlijk, want mensen (en ook organisaties) zijn geneigd te handelen op basis van de informatie die op dat moment voorhanden is. Die informatie is immers te begrijpen, te analyseren en te interpreteren. Maar als je je daardoor vastlegt, maak je jezelf kwetsbaar als er nieuwe informatie opduikt – bijvoorbeeld in de vorm van een ‘zwarte zwaan’.

Een bekend voorbeeld van optionaliteit inbouwen is gebruikmaken van meerdere leveranciers. Wanneer één leverancier omvalt of door onvoorziene omstandigheden tijdelijk niet kan leveren, kun je overstappen op een andere leverancier zonder zelf ook out of business te raken. In termen van optionaliteit is het ook een intelligentere innovatiestrategie om meerdere kleine proefballonnetjes op te laten voor nieuwe producten en diensten, dan om al je resources in te zetten op één project, hoe veelbelovend ook. Want door spreiding in – bewust gekozen – producten en diensten kun je langetermijngroei stimuleren, terwijl je tegelijkertijd minder kwetsbaar bent voor veranderende marktomstandigheden.

‘Reset’ van het mondiale economische systeem
Volgens Nicky Rogge, hoogleraar bedrijfskunde aan de Universiteit van Leuven, is de grote paradox van deze tijd dat we met onze grote, complexe en hoogtechnologische systemen als mensheid juist steeds fragieler worden, in plaats van antifragieler. Denk aan het omvallen van één Amerikaanse bank in 2008, wat het startschot bleek voor een jarenlange wereldwijde financiële crisis die volgens sommigen nog steeds niet (helemaal) voorbij is.

De vraag is of de coronavirusuitbraak (die volgens Taleb nadrukkelijk géén ‘zwarte zwaan’ is) gaat leiden tot een ‘reset’ van het mondiale economische systeem, nu de fragiliteit ervan opnieuw genadeloos is aangetoond. Bijvoorbeeld door in plaats van de laatste druppel efficiency uit aanleverketens te persen, meer veiligheidsvoorraden aan te houden. Door eenvormigheid en grootschaligheid als grootste goed in te ruilen voor meer flexibele en diverse, kleinschalige systemen. En vooral door beter te kijken naar ‘what’s really going on’, in plaats van ons te verlaten op theoretische modellen of nietszeggende ‘big data’. Taleb leert ook dat onzekerheid met de bijbehorende schokken ons helemaal niet hoeft te verzwakken. We kunnen er sterker uitkomen. Misschien niet altijd als individu, wel als collectief. De evolutie bewijst dit al miljoenen jaren.

Wie is Nassim Nicholas Taleb? 
Nassim Nicholas Taleb (1960) is een Libanees-Amerikaanse essayist, wetenschapper, statisticus en voormalig optiehandelaar en risicoanalist. Hij groeide op in Amioun, Noord-Libanon, tijdens de Libanese burgeroorlog. Op zijn vijftiende verloor zijn welvarende familie al haar rijkdom. Deze jeugdervaringen hebben zijn denken over onzekerheden, risico’s en kansen onmiskenbaar gevormd. Taleb studeerde in Frankrijk en de Verenigde Staten. Vervolgens werkte hij vele jaren bij diverse financiële instellingen. Daarna richtte hij zich volledig op onderzoek en schrijven over waarschijnlijkheid en risico, waarbij hij inzichten gebruikt uit de filosofie, wiskunde en logica. Momenteel is hij Distinguished Professor of Risk Engineering aan de New York University.

Lees ook: ‘Meer innoveren, minder controleren. Dit is de leider van de toekomst.’